Útgávudagur: 19.05.2008 - Virði: 6 x 5,50 kr. - Nummur: FO 632-637 - Frímerkjastødd:  28 x 42 mm - Stødd, ark: 105 x 105 mm - Sniðskapan: A.E. Petersen - Prentháttur: Offsett - Prentsmiðja:  Cartor Security, Frakland - Postgjaldsbólkur: Brøv upp til 20 gr í Føroyum
 

►

Niels Christopher Winther (1822-1892)

Niels Winther varð borin í heim í Havn í 1822. Longu sum barn var hann sera evnaríkur og kom blaðungur til Danmarkar, har hann fekk útbúgving sum løgfrøðingur.

Heimafturkomin arbeiddi Niels Winther sum sakførari í Havnini. Hann gjørdist fólkatingslimur í 1851 og løgtingslimur í 1852. Í 1852 fór hann undir at geva blaðið “Færingetidende” út, men orsakað av hansara atfinningum at Einahandlinum, mátti hann gevast longu sama ár.

Yvirhøvur gjørdist virkið hjá tí framburðshugaða Niels Winther tungt í Føroyum. Longu í 1856 gavst hann við politikki, flutti til Hjørring í Danmark og virkaði har til sín deyðadag. Færøernes Oldtidshistorie (1875) er hansara verk.

Súsanna Helena Patursson (1864–1916)

Súsanna Helena Patursson varð borin í heim tann 27. august 1864 í Kirkjubø. Blaðung fór hon til Danmarkar at nema sær útbúgving og starvaðist síðan sum sakføraraskrivari í Keypmannahavn. Í Keypmannahavn skrivaði hon fyrsta føroyska skemtileikin “Veðurføst” (1889), nakrar yrkingar og tvær sjálvsævisøguligar stuttsøgur, umframt ymiskar greinar í Føringatíðindi og Fuglaframa.

Í 1904 flutti Helena heimaftur og fór undir útgávuna av blaðnum Oyggjarnar, og fyrsta blaðið kom út tann 18. apríl 1905. Oyggjarnar varð skrivað á føroyskum og hevði sum aðalmál at leggja fram lesitilfar á føroyskum. Blaðið skrivaði m. a. um kvinnurættindi, kvinnustørv og útbúgving, og legði dent á leiklutin hjá kvinnum í tjóðskaparrørsluni. Aðrir tættir í Oyggjunum vóru týdningurin av at fríðka um heimið, heilsa, klæði og ymiskt hondarbeiði. Orsaka av ov lítlum stuðli og víkjandi heilsu, gavst Helena Patursson við blaðútgávuni í 1908.

Rasmus Christoffer Effersøe (1857-1916)

Rasmus Effersøe varð borin í heim í Trongisvági í 1857. Eftir realskúlatíðina í Havn fór hann av landinum at læra landbúnað í Danmark, Skotlandi og Svøríki. Hann kom heimaftur í 1884 og gjørdist føroyskur landbúnaðarráðgevi fimm ár seinni.

Rasmus Effersøe var ein av teimum, ið tóku stig til tann gitna jólafundin í 1888, tá Føringafelag var stovnað. Hann gjørdist fyrsti blaðstjóri á málgagni felagsins “Føringatíðindi” og sat í tveimum umførum. Høvuðsdenturin í Føringatíðindi var føroyskt mál og føroysk mentan, upplýsandi greinar um mangt og hvat, yrkingar, hugleiðingar og heimatíðindi.

Longu í studentstíðini sýndi Rasmus Effersøe framúr gávur sum yrkjari, og vøkru og ljósu fosturlandssangir hansara verða enn frambornir á veitslum og samkomum. Hann helt fram at yrkja, meðan hann var blaðstjóri á Føringatíðindi, men sum frá leið gjørdist yrkingarnar daprari, merktar av harmi yvir áhaldandi stríðið í felagnum.

Rasmus Effersøe skrivaði eisini fleiri føroyskar sjónleikir, m.a. “Gunnar Havreki”, sum varð framførdur í 1889, sama ár sum “Veðurføst” hjá Helenu (Patursson).

Umframt Føringatíðindi, var Rasmus Effersøe í fleiri umførum eisini blaðstjóri á tíðindablaðnum Dimmalætting, og avhaldsblaðnum Dúgvan. Seinastu árini bilaði við heilsuni hjá Rasmusi, og hann doyði í 1916.

Jógvan Poulsen (1854-1941)

Jógvan Poulsen var føddur við Svínáir í 1854. Í 1874 fór hann á Læraraskúlan í Havn og tók prógv í 1876. Hann gjørdist síðan lærari við Sjóvar sókn.

Saman við Christian Ludvig Johannesen í Havn skrivaði hann fyrstu føroysku skúlabókina “Förisk ABC og lesingabók”, sum Føringafelag gav út í 1891. Bókin varð ikki nógv nýtt. Skrivingarreglurnar broyttust stutt eftir og hon kom at standa í skugganum av lesibókunum hjá A. C. Evensen. Men tað, ið Jógvan (Poulsen) er mest kendur fyri, er Bíbliusøgan. Henda væl skrivaða bók, sum Føringafelag gav út í 1900, stendur sum ein varði í bókmentasøguni, bæði tí, at hon varð skrivað eftir nýggju broytingarstavsetingini, og tí, at tað var tann fyrsta átrúnaðarliga nútímans bók hjá einari tjóð, ið enn ikki hevði fingið sína egnu umseting av Bíbliuni.

Jógvan Poulsen var eisini politikari. Hann sat á løgtingi frá 1883 til 1923, eftir floksbýti í 1906 fyri Sambandsflokkin, sum hann var við til at stovna.

Fríðrikur Petersen (1853-1917)

Fríðrikur Petersen varð borin í heim í Saltnesi í 1853, har pápi hansara var lærari. Eftir realskúlan í Havn tók hann studentsprógv í Reykjavík og gudfrøðiligt embætisprógv í Keypmannahavn í 1880. Sama ár tók hann við prestakallinum á Sandi, fór seinni til Suðuroyar at virka sum prestur, til hann í 1900 varð settur sum Føroya próstur.

Tað var Fríðrikur Petersen sum í 1877 yrkti kenda fosturlandssangin “Eg oyggjar veit” sum kom í fyrstu føroysku sangbókini “Føriskar vysur”, útgivin av studentunum í Danmark í 1892. Henda vakra yrkingin varð so væl umtókt millum føroyingar, at hon mest sum gjørdist tjóðsangur.

Fríðrikur Petersen stendur sum ein av okkara fyrstu og fremstu yrkjarum. Hansara sangir eru kendir enn í dag. Millum aðrar kunnu vit nevna “Føroyska málið” (1876), “Gleðilig jól” (1891), “Tíðin rennur sum streymur í á” (1892), “Hvørjum man tykjast vakurt hjá sær” (1892) og “Deyði hvar er nú broddur tín?” (1900).

Andreas Christian Evensen (1874-1917)

Andreas Christian Evensen varð føddur í 1874 á Viðareiði, men vaks upp í Hvalba. Hann gekk á realskúla í Havn, tók studentsprógv í Sorø og gudfrøðisligt prógv í Keypmannahavn í 1901. Í 1899 skipaði hann fyri útgávuni av bókini “Smásangir og sálmar”, við rættskriving Hammershaimbs, og henda útgávan var eitt munandi framstig samanborið við “FØRISKAR VYSUR” frá 1892.

Í 1902 fekk A. C. Evensen prestakallið á Sandi, og samstundis fór hann undir útgávuna av tíðarritinum “Búreisingur”. Innihaldið í blaðnum var fjølbroytt og dygdargott, greinar um skaldskap, náttúruvísindi, søgu, skúlaskap umframt stuttsøgur og yrkingar. Tíanverri kom bert ein árgangur av Búreisingi út, seks bløð tilsaman. Hóast undirtøkan var góð, varð fíggjarliga byrðan ov tung og stuðulin frá teimum skrivandi sló ikki til. Men Evensen gavst ikki so. Tey, sum frá miðjari 19. øld høvdu skrivað á føroyskum, vóru sjálvlærd. Nú, tá rættskrivingarhátturin hjá Hammershaimb í roynd og veru hevði fest seg, var tørvur á frálærutilfari, so komandi ættarlið kundu læra at lesa og skriva føroyskt frá barnsbeini. A. C. Evensen átók sær hetta arbeiði. Í 1906 gav hann fyri egnan kostnað út “Føroysk lesibók fyri eldri børn”, og árið eftir komu “Stavingarbók” og “Lesibók fyri yngri børn”, eisini kallað “Harubókin”. Í 1911 kom “Lesibók” fyri Læraraskúlan, sum var eitt megnarverk eftir tátíðar metum.

Í 1907 stovnaðu A.C. Evensen, Rasmus Rasmussen og Anton Degn bókaútgávufelagið “Hitt føroyska Bókmentafelagið”.

Evensen varð valdur á ting fyri Sjálvstýrisflokkin í 1908. Hann stríddist serliga fyri, at føroyskt skuldi viðurkennast sum kirkjumál og sum frálærumál í skúlunum. Hann var tó ikki sinnaður at fylgja floksleiðini í øllum, og hetta førdi til, at hann í 1914 fór úr Sjálvstýrisflokkinum og varð afturvaldur sum óheftur við valið í 1916. Tá Fríðrikur Petersen próstur doyði í apríl mánaði 1917, varð Evensen útnevndur til nýggjan próst. Men heilsan bilaði, og longu í oktober sama ár andaðist A. C. Evensen í Keypmannahavn, har hann var farin at fáa skurðviðgerð.

Fleri upplýsingar um hesi mentafólk eru at finna á www.faroeartstamps.fo.

Anker Eli Petersen